Driekoningen, een traditie van solidariteit in Tilburg

Van middeleeuws bedelfeest tot Vierde Geschenk
Armoede is een constante in de geschiedenis van Tilburg. Dat eeuwen geleden armoede troef was, zal iedereen zich voor kunnen stellen. Maar dat anno nu nog bijna elf procent van alle Tilburgse kinderen tot 18 jaar kans heeft op armoede, zal als schokkend worden ervaren.

Honderden jaren geleden kende Tilburg een traditie dat armen in de winterperiode om voedsel en brandstof mochten bedelen. Dat is de oorsprong van de Driekoningentraditie. Dit eeuwenoude gebruik is vanaf 2017 ontwikkeld tot Het Vierde Geschenk, een unieke vorm van solidariteit passend in de multiculturele- en multireligieuze samenleving die Tilburg nu is.

Winterbedelfeest

In een ver verleden kwamen de armen in problemen in de winter. Een aantal zogeheten bedelfeesten bood armen in de gelegenheid te gaan bedelen. Deze winterfeesten begonnen met Sint Maarten op 11 november.
Andere feesten waren onder meer Sinterklaas, Onnozele Kinderen (Koosje Koosje in Tilburg) op 28 december, Nieuwjaar, Driekoningen op 6 januari en Vastenavond (sinds de jaren ’60 van de vorige eeuw de laatste avond van carnaval) sloot de rij winter-bedelfeesten af.

In het midden van de negentiende eeuw ontwikkelde het bedelen door volwassenen tijdens Driekoningen zich tot het kinderfeest zoals dat nu nog bestaat: kinderen trekken verkleed zingend langs de deuren en ‘bedelen’ om snoep of geld – tegenwoordig veelal voor een goed doel. Tilburg is een van de laatste plaatsen waar nog actief aan Driekoningen zingen wordt gedaan. Maar deze traditie is razendsnel aan het verdwijnen. Dit lot was in Tilburg reeds alle andere winterfeesten beschoren.

Radicale vernieuwing

Drie organisaties zijn in 2017 een poging gestart om het Driekoningen zingen te behouden en wel door de uitvoering radicaal aan te passen aan de huidige tijd. Het ideaal van samen delen, gestoeld op het bedelen van vroeger, is als kern, als fundament gebleven. Die drie organisaties zijn de beheerstichtingen van de Hasseltse Kapel, de Kapel O.L. Vrouw ter Nood en Peerke Donders. Deze organisaties beheren een voor de geschiedenis en de identiteit van Tilburg belangrijk erfgoed, zowel materieel als immaterieel. Allen staan ze voor de opgave dit erfgoed voor het heden en de toekomst relevant te maken. Om dat doel te bereiken werken ze samen waar mogelijk en ontwikkelen ze activiteiten die passend zijn in het nu en die het erfgoed een vitale plaats geven in de samenleving.

Vanuit deze gedachte is Het Vierde Geschenk geboren. Deze naam sluit aan bij het verhaal van de Driekoningen. Dit verhaal is 2000 jaar oud en het is daarmee het oudste verhaal van solidariteit en inclusiviteit. Drie koningen gingen samen op weg om een pasgeboren kind te vinden. Een pasgeboren kind is altijd ‘het goede’. De koningen waren volkomen aan elkaar gelijk. Ze vertegenwoordigden de toenmalig bekende wereld. Dit verhaal kan moeiteloos worden ingepast in de huidige samenleving: samen – ongeacht wie je bent, waar je vandaan komt – samen op weg naar het goede = een mooie wereld voor iedereen.

Founding fathers

De Drie Koningen 2000 jaar geleden hadden ieder een geschenk bij zich. Daar is een vierde geschenk aan toegevoegd. Dat vierde geschenk is speelgoed dat kinderen die het beter hebben, delen met kinderen die in armoede leven. In feite is dit een hedendaagse variant op het bedelen door armen eeuwen geleden. Doordat ze speelgoed schenken, zijn de kinderen de ‘vierde koning’. In 2017 werd de Stichting Het Vierde Geschenk opgericht. De ‘founding fathers’ zijn de beheerstichtingen van het eerder genoemde erfgoed. Het bestuur is uitgebreid met anderen die specifieke kwaliteiten in kunnen brengen om de idealen van Het Vierde Geschenk ten uitvoer te leggen.

Speelgoedbank en sterrentocht

De stichting ontwikkelt Het Vierde Geschenk langs twee lijnen: de Tilburgse Sterrentocht en het inzamelen en uitdelen van speelgoed, uitmondend in een speelgoedbank, een speelgoed repaircafé en later mogelijk nog andere concrete activiteiten, steeds gericht op speelgoed voor kinderen die het minder goed hebben. De Tilburgse Sterrentocht wil de genoemde idealen op een oorspronkelijke manier voor een breed publiek voor het voetlicht brengen.

Tilburgse sterrentocht

De Tilburgse Sterrentocht, in januari 2023 voor de eerste keer gehouden, borduurt voort op de Driekoningen Intocht. Deze maakte vroeger onderdeel uit van de Driekoningentraditie. Het is in cultureel opzicht erg interessant dat de oorspronkelijke stoet in 1965 voor de laatste keer plaatshad, hetzelfde jaar waarin voor de eerste keer een carnavalsstoet door Tilburg trok.
De Stichting Het Vierde Geschenk organiseerde twee keer een Driekoningen Intocht-nieuwe-stijl, in 2019 en 2020. Een derde editie kon niet worden gehouden als gevolg van corona. Het getuigde toch wel van de creativiteit en het lef van de organisatie dat de voorbereidingen van die derde editie werden omgewerkt tot een semiprofessionele speelfilm. In deze film, die in het bijzijn van burgemeester Theo Weterings in Cinecitta in première ging, wordt het verhaal verteld van de Tilburgse Speelgoedbank in het licht van de Driekoningentraditie.

De coronaperiode werd ook gebruikt om de Driekoningenintocht een totaal andere opzet te geven. Deze trok op 8 januari 2023 voor de eerste keer door de Tilburgse binnenstad. Met zo’n 400 deelnemers van wie ongeveer een derde kinderen en met een paar duizend toeschouwers, was deze eerste editie een groot succes. De tweede Tilburgse Sterrentocht was op 6 januari 2024.

Tilburgse Speelgoedbank

In die twee eerste Tilburgse Sterrentochten reden bakfietsen mee. Inwoners gaven massaal gehoor aan de oproep om speelgoed mee te brengen. Dat werd op de bakfietsen gelegd. Het speelgoed was bestemd voor de Tilburgse Speelgoedbank.
De Tilburgse Speelgoedbank zamelt speelgoed in en geeft dat door aan kinderen die het goed kunnen gebruiken. In feite wordt al dit speelgoed ter beschikking gesteld door kinderen zodat sprake is van een unieke vorm van solidariteit. Het speelgoed wordt ingezameld via scholen en via particulieren.
Ingezameld speelgoed wordt beoordeeld op kwaliteit, schoongemaakt en technisch in orde gemaakt. Dat laatste gebeurt in het eigen Tilburgs Speelgoed Repair Café – een goed voorbeeld van een circulaire en duurzame samenleving. Bij de Tilburgse Speelgoedbank werken zo’n twintig vrijwilligers. Sommigen van hen hebben zeer specifieke taken. Zo zijn er vrijwilligers die puzzels leggen en zo controleren of ze compleet zijn. Anderen zijn kinderboekenspecialisten of weten uit het grote aanbod Legosteentjes nieuwe bouwpakketten te maken. De Tilburgse Speelgoedbank werkt nauw samen met uiteenlopende organisaties als de Voedselbank, Quiet, het Sinterklaascomité en de Stichting Leergeld.
De Tilburgse Speelgoedbank is elke week geopend op woensdagmiddag van 13.30 uur tot 16.30 uur en zaterdag van 10.00 uur tot 13.00. De Tilburgse Speelgoedbank is gevestigd aan de D.J. Jittastraat 4 A (bij winkelcentrum Westermarkt).

Lees meer over de Tilburgse Speelgoedbank op: https://tilburgsespeelgoedbank.nl/